Eski Yunanca · Birinci Kur

Tanıtım

Batı düşüncesinin taşındığı kaplardan biri Eski Yunancadır. Felsefe kendi terimlerini bu dilde kurdu; tıp, matematik ve astronomi yüzyıllarca bu dilde yazıldı; Yeni Ahit bu dilde yazıya geçti ve Akdeniz havzasına buradan yayıldı. Bugün kullandığımız kavramların çoğu, önce bu dilde düşünülmüş şeylerin tercümesidir. Dolayısıyla Eski Yunanca öğrenmek yalnızca eski bir dili öğrenmek değil, bu kavramların doğduğu yere gitmektir.

İnsanı, ruhu, bilinci ve uygarlığı anlamak için Antik Yunan dünyasını —kültürünü, sanatını, felsefesini, şiirini, tiyatrosunu— kavramak gerekir. Bunun en sağlam yolu o dünyayı kendi kavramlarıyla, kendi diliyle anlamaktan geçer. Bir kavramın hangi kökten türediğini, hangi eklerle genişlediğini, cümle içinde nasıl bir yer tuttuğunu görmek, çeviride kaçınılmaz olarak yitirilen şeyi geri kazandırır.

Atölyenin temel hedefi, Eski Yunancayı gramer ve söz dizimi üzerinden ayrıntılı biçimde incelemek ve dönemin başlıca kavramları üzerine düşünme alışkanlığı geliştirmektir. Ders en temelden başlar: alfabe ve ses düzeninden yola çıkarak isim çekim sistemi, fiilin zamanı ve yapısı, sözcük türetimi ve cümle kuruluşu adım adım işlenir. Burada gramer, metne ulaşmak için aceleyle geçilen bir eşik değil, metnin kendisini oluşturan düşünme biçimidir; bir çekim ekinin ya da bir bağlacın hangi işi gördüğünü bilmeden, Platon’un bir cümlesinde neyin savunulduğunu da tam olarak göremeyiz.

Farkında olmasak da Eski Yunanca Türkçenin iliklerine işlemiştir. Yer adlarından yemek adlarına, denizcilik terimlerinden gündelik konuşmaya kadar Türkçede doğrudan Yunanca kökenli yüzlerce sözcük yaşar; buna bilim, sanat ve düşünce dilinde Batı dilleri aracılığıyla edindiğimiz kökler —felsefe, demokrasi, tiyatro, müzik, tarih, program, otomatik— eklendiğinde söz varlığımızdaki iz binlerle ölçülür. Neredeyse bin yıldır aynı coğrafyayı paylaştığımız Yunan toplumuyla kurduğumuz alışverişin sonunda yalnızca bazı sözcükleri değil, yaşamı bütün trajikliği ve komikliğiyle yorumlama biçimlerini de benimsedik — ki “trajik” ile “komik”, bu iki ölçünün kendisi de Attika sahnesinden bize kalmıştır.

Bu atölye, Türkçedeki Yunanca varlığının farkına varmak isteyenlere olduğu kadar, Homeros, Platon, Herodotos ve Sophokles gibi yazarların metinlerini özgün dilinden okumaya başlamak isteyen meraklılara da hitap eder. Birinci kurun sonunda bu yazarların eserlerinin akıcı biçimde okunması beklenmez; hedef, basit özgün cümleleri ve dikkatle seçilmiş kısa metinleri sözlük ve gramer yardımıyla çözebilecek sağlam bir temele ulaşmaktır. Klasik dillerde ilerlemenin ölçütü hız değil, bir cümle yapısının karşısında ne yaptığını bilerek durabilmek ve anlamaktır.

Lingua’nın bütün derslerinde olduğu gibi burada da sözcüğün kökenine ve dilin yapısına dikkat kesiliyoruz. Eski Yunanca bu bakış için elverişli bir dildir: kelimeler gözle görülür biçimde parçalarından kurulur, bir ön ek ya da bir çekim eki anlamı bütünüyle çevirebilir. Bir kelimenin nasıl türediğini görmek, Türkçeye Batı dilleri üzerinden geçmiş yüzlerce terimi de anlaşılır kılar.

İzlence

Ders dört hafta sürer; her hafta iki oturum yapılır, toplam 24 saattir.

1. Hafta

Birinci oturum — Eski Yunan dilinin gelişimi ve dönemleri

Alfabeyi tanıma; harflerin okunuşu ve yazılışı üzerine örnek kelimelerle çalışma; Homeros’un destanlarından fragman okuma pratiği.

İkinci oturum — Dilin gramer yapısının morfolojisi

Aksan (ton) neden önemlidir; okumadaki ve gramer yapısındaki yeri ve işlevi. Sözcükleri hecelere ayırma kuralları ve cümle söz dizimi.

2. Hafta

Birinci oturum — Sözcük öbekleri

Fiillerin yapısı ve fiil çekimine giriş; fiilin şimdiki ve geniş zamanda çekimi. Hesiodos’u tanıma ve fragman örnekleri üzerinden fiil çalışması.

İkinci oturum — Basit cümle kuruluşu

İsim çekimine giriş; isimlerin cinsini, hâlini ve sayısını tanıma; basit cümle kuruluşlarına örnekler.

3. Hafta

Birinci oturum — İsim çekiminin ve cümle kuruluşlarının devamı

Birinci grup isim çekimi; sözlükten kelimelerin yalın hâllerini bulma ve örnek sözlük okuması. Platon’un mythos kavramı ve kavramların tarihsel değişimini izleme.

İkinci oturum — εἰμί (eimi) fiili

εἰμί fiilinin çekimi; örnek cümleler üzerinde gramer analizi. Aiskhylos’un “Zincire Vurulmuş Prometheus” metnini okuyup gramer yapısını inceleme.

4. Hafta

Birinci oturum — Sıfatlar

Sıfatların çekimi ve kuralları; derecelendirme ekleri. Aristoteles’in “Atinalıların Devleti” (Athenaion Politeia) metnini okuma ve fragmanlardaki gramer yapılarını sıfatlar üzerinden inceleme.

İkinci oturum — Zamirler

Zamirlerin çekimi ve kuralları; şahıs, iyelik ve işaret zamirlerinin yapısı. Aisopos’un “Masallar”ından seçilen masalları okuyup gramer yapısını zamirler üzerinden inceleme.